Stari Niš

ANTIČKA TVRĐAVA – Utvrđenje u Nišu za vreme vladavine Rima

Pošto su na ovom prostoru kao i ostalim delom Balkana obitavala paleo-balkanska plemena Tračani, Dardani, Iliri i dr., pretpostavlja se da su oni naseljavali i obale Nišave. Ovde se pre svega se misli na Dardance, povezane sa prostorom koji je obuhvatao jugoistočni deo Srbije, Kosovo i Metohiju i deo Makedonije.

Zna se da je Naissus bio jedan u nizu gradova Dardanskog kraljevstva, pored Skupa (Scupi), Ulpijane (Ulpiana) i drugihgradovana navedenom prostoru. Dardanci su bili ilirsko-tračka grupa naroda i gravitirali su na granici između istih. Plemenski način života bio je glavna karakterna crta paleo-balkanskih naroda, pa i Dardanaca, ali se o pojedinostima njihovog načina života zna malo. Pitanje da li su oni poznavali tehniku utvrđivanja, kao što je to slučaj bio sa Tračanima ili recimo njihovim susedimaDačanima, nije istraženo. S obzirom da su Tračani na svojoj teritoriji gradili utvrđenja prstenastog tipaovo ne bi odgovaralo prostoru koji zahvata uže područje Naissusa. Ostaci tračkih utvrđenja, čiji su tragoviuglavnom pronađeni na teritoriji koju danas zahvata Bugarska, građeni su na često vrlo nepristupačnim uzvišenjima, kružnog oblika opasanim drvenim palisadama u unutrašnjosti postavljenih objekata od drvene građe od kojih je najveći i najupečatljiviji bio svakako dom poglavara. Ovaj model teško da bi se uklopio u ravnu kotlinu Niša. Takoostaje pretpostavka da je na tom prostoru moglo da postoji jednostavno naselje primitivnog karaktera. U naučnoj literaturi pretežu pretpostavke a je Naissus dobio ime od Kelta, odnosno keltskog plemena Skordiska, pa se smatra vrlo mogućim da su pripadnici pomenutog plemena i osnivači grada. Međutim, ova teza nikada nije bila potkrepljenačvrstim argumentima,i ne može se govoriti ni u prilog formiranju nekog tipa keltskog naselja na ovim prostorima, bar dok se za to ne nađu odgovarajući dokazi. Pronalasci artefakatakoji pripadaju ovom periodu i keltskog su porekla, retki su i nedovoljni za potkrepljivanje ove mogućnosti.

Rimljani prodiru na prostor Naissusa tokom Dardanskog rata (Bellum Dardanicum, 75-73 god.p.n.e.), u svojoj ekspanziji na Balkan. Pet legija sa oko 30000 ljudi pod komandom Gaja Skribonija Dekuriona (Gaius Scribonius Decurio) iskrcalo se u Dirahion (Dyrachion, današnji Drač u Albaniji) iz svojih galija, sa ciljem da osvoje i pokore autohtono stanovništvo i ovaj deo Balkanskog poluostrva. Rimska vojska krenula je na sever i uspela da napreduje, ratujući sa Dradancima i ostalim plemenima koja su ovde živela, do obala Dunava, gde se između ostalog nalazio i Naissus. Od svih autohtonih plemena, najveći otpor Rimljanima, prilikom osvajanja ovih prostora je pružalo pleme Meza, o čemu je rimski istoričar Flor napisao delopoznato kao ,, Mezijski ratovi ,, . Uprkos svemu, Mezi nisu bili kadri da se suprotstave moćnim legijama Rima i već 15 god.p.n.e formira se rimska provincija Mezija (Moesia). Za vreme vladavine cara Tiberija, Mezija je formalno bila pod upravom namesnika (senatskog legata) provincije Makedonije sa Ahajom. Granica provincijeMezije na zapadu bila je na reci Drini (Drinus), na severu je to bila rekaDunav (Danubius), na istoku Crno more (Pontus Euxinus), a na jugu granicu je predstavljao visoki masiv Balkana (Haemus). Bila je to velika teritorija različite konfiguracije terena od plodnih dolina pored vodom bogatih reka, do visokih planinskih lanaca bogatih šumama i izvorima. Osim vojno strategijskog značaja, provincija Mezija je predstavljalai važan ekonomski faktor, naročito u pogledu rudnog bogatstva i plodnosti rečnih dolina. Plaucije Silvan Elianus bio je prvi guverner Mezije koji je sa ovog područja isporučio veliku količinu pšenice u Rim.

Domorodačko stanovništvo je živelo u naseobinama poput sela (pagus) dok su rimski vojnici bili smešteni u logorima ili naseljima uz vojne logore (canabae). Za vreme vladavinerimskog cara Domicijana dolazi do podele provincije Mezije na gornju (Superior) i donju (Inferior)Meziju. Gledajući grubo, Gornja Mezija je zahvatala teritoriju današnje Srbije bez Vojvodine i veći deo teritorije Kosova, zatim manji deo severozapadne Bugarske i severni deo Makedonije. Značajne promene nastupaju u vreme Trajanovih osvajanja Dakije pa se Gornja Mezija širi na sever zahvatajući teritoriju između Dunava, Donje Tise do reke Maraš. CarTiberije spoznaje značaj reke Dunav kao granice na severu i uspostavlja prvi granični sistem utvrđenih tačaka formirajući tako Dunavski limes. Na teritoriji Dardanaca i Meza, početkom II veka, naselja na mestima Skupa, Ulpijane i Racijarije postaju gradski centri. U II i III veku na Dunavu se formiraju gradska naselja Viminacijum (Viminacium), Singidunum (Singidunum) i Margum (Margum). Sa Naissusom je priča malo drugačija. Rimski hroničar Kasijus Dio (Cass.Dio. LX, VII,6,3)pominje događaj po kome je imperator Domicijan krajem I veka pre n. e., posle poraza legija Opija Sabina, preduzeo pohod na Dačane (jedan od prvih inače), u pratnji svog pretorijanskog komandanta Fuska. To se desilo 83. godine p.n.e i tom prilikom car se zadržao u jednom mezijskom gradu, za koji neki smatraju da je Naissus. To bi bilo jednood prvih pominjanja naselja Naissus u istoriji, iako je podatak priličnoneprecizan. Ono što stoji kao pouzdano je da su dve rimske legije, IV Skitska (IV Legio Scythica) i V Makedonska ( V Macedonica ) 15. godine p.n.e. premeštene iz unutrašnjosti Balkana na obale Dunava (Danubius) vrlo moguće baš iz oblasti Naissusa, koji je u to vreme verovatno bio logor rimskih jedinica po formi sličan logorubez čvršćih fortifikacijskih elemenata kao što su kameni zidovi (vallum). Pretpostavlja se da seutvrđenje sa elementima bedema i palisada formira osnivanjem kohorte Kilićana na području Naissusa (Cohors I Cilicum). Postojanje ovakvih tipova utvrđenja utvrđeno je i na pojedinim lokalitetimau rejonu Đerdapa.. Kod današnjeg Knjaževca, preciznije u rejonu mesta Ravna, formirano je u istom periodu slično utvrđenje koje jenosilo naziv Timacum Minus i predstavljalo je kamp slične vojne formacije Kohorte druge Dardanske (Cohors II Aurelia Dardanorum). Prvi kontakt Dardanaca sa rimskom vojskom se dešava početkom I veka p.n. e. kada Gaj Skribonije Kurion pokreće kampanju protiv Dardanaca, koja je nazvana Bellum dardanicum- Dardanski rat,koji je trajao od 75. do 73. god p.n.e. Dardanci nisu uspeli da se suprotstave rimskimlegijama koje su tada bile upunom zamahu. I u sastavu rimskih vojnih odreda Dradanci se prvi put javljaju pored plemena Besa, regrutovani za potrebe Pompejeve konjice (Cezarov pomen u delu„Građanski ratovi:

Caesar bellum civilicum III,4,6
Dardanos, bessos partim mercenarios, partim imperio gratia comparasos.

Marko Kras, isprovociran napadima Bastarna, vodio je ratove u Meziji od 29.-28. god p.n. e., angažujući u svojim redovima i Dardance. Dardanci su verovatno izgubili svoju nezavisnost 28. god p.n.e
Prema arheološkim i arhitektonskim analizama,utvrdjenjeTimacum Minus je bio dimenzija 147×120 m. sagradjeno od pritesanog kamena zaobljenih uglova, a unutrašnje kule dodate su u kasnijoj fazi gradnje.Ovaj tip utvrđenja predstavlja najstariji tip utvrđenja na ovim prostorima. Verovatno i da je prva faza gradnje Niške tvrđave izgledala slično, da bi u kasnijem periodu ugrožena sve češćim napadima varvarskih plemena, pregrađivana u cilju ojačavanja. Od sredine II i uprvim decenijama III veka, u Naissus-u je potvrđeno prisustvo većeg broja rimskih veterana koji su pre svega pripadali odredima vojnih jedinica IV Flavije (Legio IV Flavia) i VII Klaudije (Legio VII Claudia), o čemu svedoči i votivna ploča pronađena u Nišu:
I (ovi) O(ptimo) M (aximo)
Sacrum/C Fl(avius) felix/
Vet(eranus) leg(ionis) VII Cl (audiae)[ Prevod:
Jupiteru najboljem i najvećem
/žrtvu/ K.Flavije Feliks
Veteran VII Klaudijeve legije

O prisustvu rimske kohorte Prve Aurelije Dardanske (I Aurelia Dardanorum) na prostoru Naissusa, svedoči jedan drugi epigrafski spomenik:

G.Jul (ius) Severus mil(es)
Coh(orts) I Aur(eliae) /
Dardanirum vix (it) an n(is)
xlvII Jul(ius)
Var/anus filio pi (entissimo)[ Gaj Julije Sever vojnik
I dardanske kohorte živeo je 47 god. Julija Vorona
sinu

 

Za samo saznanje o izgledu antičkog utvrđenja u Naissus-u jako je bitno prisustvo vojnih jedinica od kojih su navedene dve najbitnije Legio VII Claudia i IV Legio Flavia. Ove dve vojne jedinice se u izvorima najviše vezuju za logore Viminacium i Singidunum. Naseljavanje veterana iz ovih legija po gradovima provincije Gornje Mezije počinje krajem I i početkom II veka. Veterani VII Claudia iz okoline Naissusa, Timacum minusa ili Horreum Margi su se po služenju uglavnom vraćali u svoje zavičaje, što je verovatno uzrok nepostojanja obimnijeg epigrafskog materijala kao svedočanstva o njihovom prisustvu na ovim prostorima. Medjutim, važnost Naissusa je nesumnjiva u svakom pogledu, pre svega zato što se nalazio na ruti puta Via militaris, najvažnijoj komunikaciji na Balkanu ne samo u antici nego i u kasnijim periodima. Istraženi lokaliteti iz perioda antike ukazuju da je gradNiš igrao važnu ulogu u provincijskoj arheologiji tokom antičkog perioda na ovim prostorima. Vrlo značajan administrativno-rezidencijalni kompleks na prostoru Niša je predstavljala Medijana (Mediana), koja se najviše pominje kao raskošni letnjikovac cara Konstantina Velikog, inače rođenog u Naissus-u. Zatim nedovoljno istraženi prostor na kome se nalaze Niška tvrđava i prostor oko nje – gradsko polje i sporadični nalazi oko samog grada, brda Vinik, Gorica itd. Sve činjenice navode na zaključak da je antički Naissus morao biti dobro utvrđen po svim standardima rimske fortifikacione tehnike. Boravak rimskih legija i uopšte većih vojnih jedinica još u doba vladavine cara Avgusta pretpostavili su mnogi naučnici, ali sa slabom argumentacijom. Tek kod Priska koji opisuje pad i razaranje Naissusa od strane Huna 441 god.,se dolazi do podatka da se rimski vojni logor nalazio na desnoj obali Nišave, na prostoru gde se sada nalazi Niška tvrđava.

Autor: Vladan Ž.Stojiljković
(iz neobjavljenog rukopisa ,, Niška tvrđava od antike do oslobođenja od Turaka,,)

Dragi čitaoci, ako želite da budete u toku i saznate prvi najnovije vesti iz Niša, preuzmite aplikaciju Niške Vesti za Android ili iPhone.

Povezane vesti

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena.

Back to top button