Niška sela u turskim defterima: Tragovi srednjovekovnog života sačuvani u carskim knjigama
Kada se govori o istoriji Niša, najčešće se pominju tvrđava, antički period ili burni događaji iz vremena osmanske vlasti. Ipak, dragoceni podaci o svakodnevnom životu stanovništva niškog kraja kriju se u turskim popisnim knjigama, defterima, koji danas predstavljaju jedan od najvažnijih izvora za proučavanje prošlosti sela oko Niša.
Prvi sačuvani popis niške nahije iz 1498. godine otkriva iznenađujuće razvijenu mrežu naselja. U sastavu nahije tada je bilo čak 111 sela, a među najnaseljenijima nalazili su se Trupale, Donji i Gornji Matejevac, Vele Polje i Gornji Krupac. Mnoge od tih zajednica postoje i danas, što svedoči o dugom kontinuitetu života na ovom prostoru.
Prema procenama istoričara, jedno domaćinstvo krajem 15. veka brojalo je u proseku oko osam članova. To znači da je u selima niške nahije živelo više od 33.000 ljudi, što pokazuje da je okolina Niša bila gusto naseljena i važan poljoprivredni prostor još u vreme neposredno nakon osmanskog osvajanja.
Posebna vrednost ovih popisa nije samo u brojevima. Defteri potvrđuju postojanje brojnih sela još iz srednjovekovnog perioda, za koja se u domaćim izvorima često nalaze tek usputni tragovi. Dok su srpske srednjovekovne povelje uglavnom beležile sela poklanjana manastirima i crkvama, osmanski popisi daju mnogo širu sliku i omogućavaju da se gotovo čitav niški kraj sagleda kroz detaljan spisak naselja i stanovništva.
Samo osamnaest godina kasnije, novi popis iz 1516. godine pokazao je pad broja stanovnika. Istoričari pretpostavljaju da je jedan od razloga bila epidemija kuge koja je u to vreme zahvatila Osmansko carstvo. Iako su sela opstala, broj domaćinstava bio je manji nego krajem 15. veka.
Do sredine 16. veka slika se ponovo menja. Popis iz 1564. godine beleži čak 160 sela u sastavu niške nahije, što govori o teritorijalnom širenju i promenama administrativnih granica. Tada je najveće selo bio Donji Matejevac sa gotovo pet stotina stanovnika, dok su među većim naseljima bili i Jelašnica, Malošište, Trupale, Hum, Kruševica i Banja Kutina.
Mnogi nazivi iz tih starih knjiga i danas su deo geografske karte niškog kraja. Jelašnica, Knez Selo, Medoševac, Vrtište, Cerje, Donja i Gornja Studena, Toponica, Gabrovac, Čukljenik, Kunovica i brojna druga sela vekovima su odolevala ratovima, epidemijama i promenama država. Neka su tokom vremena rasla i približavala se gradu, dok su druga ostala mala planinska naselja, ali su uspela da sačuvaju svoje ime i mesto na mapi.
Zanimljivo je da su u popisu iz 1564. godine zabeležena i sela sa svega nekoliko domaćinstava, kao i dva potpuno napuštena naselja: Vilandrica i Markovo. Takvi podaci pružaju retku priliku da se prati ne samo razvoj već i nestajanje pojedinih zajednica kroz istoriju.
Danas, više od pet vekova kasnije, turski defteri ostaju svojevrsna vremenska kapsula niškog kraja. Zahvaljujući njima moguće je pratiti tragove ljudi koji su obrađivali zemlju u Matejevcu, napasali stoku na obroncima Suve planine ili živeli u selima uz Nišavu mnogo pre nego što su nastali savremeni popisi stanovništva. U tim požutelim carskim knjigama sačuvana je jedna od najstarijih i najpotpunijih slika života sela oko Niša, slika koja potvrđuje da su mnoga današnja naselja svoje korene pustila duboko u srednji vek.
Podaci navedeni u tekstu preneti su i obrađeni na osnovu članka objavljenog u časopisu „Niški vesnik“, koji se oslanja na istraživanja i podatke iz knjige Borislava Andrejevića „Stari zapisi o Nišu“.